Chcę napisać w ważnym temacie, który od pewnego czasu rozpala internetowe komentarze – o guru. Nie będę jednak jednak w tym wpisie skupiać się na wynaturzeniach, takich jak fake guru i influencerskich guru lub ghost-writingowych guru „piszących” niewłasną ręka dziesiątki książek – o tym wszystkim napiszę kiedy indziej. W tym wpisie chcę wrócić do korzeni, do ideału guru w kulturach takich jak indyjska, tybetańska, nepalska, w których pojęcie „guru” jest jak najodleglejsze od egoizmu, egocentryzmu, potrzeby kultu, chęci sławy, a nawet „posiadania” uczniów.

Jak guru był postrzegany kiedyś, co mówi o nim tradycja, kim jest teraz? Najistotniejsze jest to, że ideał ani się nie zmienił, ani nie sięgnął bruku.

Problemy, z jakimi borykamy się obecnie, były obecne także w starożytnej kulturze indyjskiej, a zjawisko tzw. „fake guru” znane jest od mitycznych początków.. Widać to choćby na słynnym VII-wiecznym reliefie naskalnym w Mahabalipuram, przedstawiający scenę znaną jako Pokuta Ardźuny lub Zstąpienie Gangi. W centrum kompozycji widzimy ascetę praktykującego surową tapasję w pozycji stania na jednej nodze i wzniesionych ramionach (ekapāda urdhvabāhu). Część badaczy widzi w owym joginie-ascecie Ardźunę, bohatera wspaniałej Mahabharaty, który poprzez ascezę stara się uzyskać łaskę Mahadewy, czyli Śiwy. Mahadewa udziela łaski, obdarzając przedmiotami, o które jogin prosi. Poniżej na reliefie widać cwanego kota, który jedynie udaje ascezę, niejako naśladując jogina. Wszystko po to, aby zwabić myszy. Egoizm i fałszerstwo kota są oczywiste. Także jednak i łatwowierność myszy oraz brak krytycznej oceny zachowania kota grają kluczową rolę w tej scenie. Często ktoś niestety zostaje uwielbianym przez tłumy, ponieważ jego słowa przyjmowane są bez refleksji przez publiczność zapatrzoną w pozory.

Dlatego pytanie o guru jest w istocie pytaniem podwójnym. Nie tylko o nauczyciela. Lecz także o ucznia. W tle zawsze pojawia się pytanie: „Zanim oddamy swoją praktykę w ręce mistrza, najpierw sprawdźmy, czym ten ktoś się kieruje – etyką, altruizmem, czy raczej ego stawia w centrum?”.

Wróćmy jednak do źródeł. Kim był (i kim jest) guru? Proponuję trzy filary-perspektywy:

1) Z ciemności (gu) do światła (ru)…

2) Guru jest zawsze guru dla danego ucznia: relacja guru-uczeń jest zawsze ściśle osobista

3) Z cierpienia i wiążącego pragnienia ku wyzwoleniu

Dźwięk GU niech oznacza ciemność, zaś dźwięk RU niech jest jej powściągnięciem, ze względu na właściwość usuwania ciemności [ktoś] nazywany jest GURU.

– AdwajaTaraka Upaniszada 16 (tłumaczenie własne)

Na relację mistrz-uczeń możemy spojrzeć przede wszystkim z perspektywy próby zniwelowania cierpienia, napędzanego bezustanną siłą pragnienia, zdobywania, unikania bólu, nieprzyjemności i nieuniknionej zmienności, braku właściwej wiedzy co do własnej natury i rzeczywistości. Kiedy czyste mylone jest z nieczystym, kiedy jasne mylone jest ciemnym, kiedy trwale mylone jest z nietrwałym, a wysiłek ku szczęściu i wolności mylony jest z szybką euforią (czy jak mówię w języku pranajamy – euforyczną hiperwentylacją), kiedy prawda mylona jest z iluzją, pojawia się potrzeba światła rozpraszajacego ciemności. Wiele systemów filozoficznych i religijnych Indii, w tym także i filozofia jogi, mówi, że żyjemy w świecie iluzji, gdzie doznania i wrażenia, także nawykowe interpretowanie siebie, jest niczym miraż na pustyni, niczym sen na chwilę przed przebudzeniem, niczym puste słowa na chwilę przed potężną jasnością prawdy (por. mit jaskini Platona).

Lecz ta iluzja, maja, prakriti (zmienna Natura), ma swoje prawa, swoje rytmy, swoje moce, które można dogłębnie opanować, zaczynając od opanowania siebie: dyscyplina i dążenie do prawdy bez półśrodków, posiadanie pełni kontroli nad sobą, życzliwość dla każdej czującej istoty (maitri), współczucie (karuna), cierpliwość (kszanti), hojność itd., aż po indywidualne doświadczenie – transmutujące przeżycie przekroczenia ciemności, niewiedzy i cierpienia, które to doświadczenie sprawia, że ktoś już nigdy nie wraca do tego, kim był. Staje się zrealizowanym (siddha), oświeconym i przebudzonym (buddha), joginem, a niekiedy także guru, jeśli zbiorą się przy nim/niej uczniowie chętni podążać ścieżką zrealizowaną przez guru.

Prowadź mnie od niebytu ku bytowi.

Prowadź mnie od ciemności ku światłu.

Prowadź mnie od śmiertelności ku nieśmiertelności.

– Bryhadaranjaka Upaniszada 1.3.28 (tłumaczenie własne)

Relacja guru-uczeń jest obopólna: ktoś prowadzi kogoś. Guru nie zabiega o uczniów. Guru jako nauczyciel jest zawsze nauczycielem kogoś: jeśli nie ma komu rozpraszać ciemności i prowadzić ku jasności i rozpoznaniu własnej natury, to nie ma także guru – bo co i komu rozpraszać? A jednak bez prawdziwego guru – sadguru (proszę nie mylić z Sadhguru!) – nie ma ścieżki ku świetlistości prawdy. Czy można być uczniem na ścieżce jogi bez guru-mistrza? Odpowiedź jest oczywista, uczeń jest zawsze uczniem kogoś. Czy jednak guru jako osoba zrealizowana może istnieć bez ucznia? Tak, to jak Siddhartha Gautama po dokonaniu przebudzenia pozostałby Buddą, nawet gdyby nie miał uczniów.

Lecz można zacząć od bycia uczniem własnego Wnętrza (antar), zanim poszuka się guru zewnątrz. Być może to jest nawet pierwszy i niezbędny krok, nie chodzi tutaj o żadne aroganckie przebóstwienie siebie, lecz o stan antarjamina (wewnętrznego przewodnika), który chyba najmocniej przejawia się w ciemnych nocach duszy, kiedy człowiek ma wrażenie, że wszystko jest skazane na nicość, lecz moc ten nocy sprawia rozpalenie gorącego pragnienia znalezienia skutecznego środka wyjścia poza to egzystencjalne rozbicie. Co prawda, „guru nie różni są od własnej przebudzonej świadomości” (Gurugita 9), co prawda, pragnienie poszukiwania wyzwolenia (mumukszatwa) płonie wewnątrz potężnie, lecz u większości osób pojawia się niebywale pozytywna i transformująca potrzeba bycia prowadzonym, bycia uczniem, bycia światłem w czyichś rękach.

„Gdy uczeń jest gotowy, mistrz się pojawia”. Tak, lecz nie ot tak, nie na zawołanie. Gotowość ucznia nie oznacza tylko gotowości do wejścia w trudy praktyki i dyscypliny psychosomatycznej, ale również: kwalifikacje moralne, potrzeby filozoficzne i potężne śluby maitri oraz karuny.

Co natomiast należy do guru, jeśli staje się czyimś guru? Przede wszystkim guru stawia na pierwszym miejscu dobro ucznia/uczniów, posiada zdolność rozpoznawania psychiki i emocji ucznia (!), co jest dla ucznia dobre, co może napędzić arogancję, co krzywdzi, a co pomaga. Wiedzę przekazuje nie tylko słowem, lecz także obecnością, czuwaniem nad praktyką i odpowiednim jej doborem, adekwatnym interpretowaniem przekazu filozoficznego, byciem pewnego rodzaju tubą dla najgłębszego przekazu. Pod żadnym względem nie może skrzywdzić fizycznie, werbalnie, psychicznie i – powiedzmy – parapsychicznie. Poza nielicznymi przypadkami każdy guru ma swojego guru, nie chodzi o przekaz czystości metody, ponieważ wraz z postępem czasu techniki i interpretacje mogą się zmieniać, chodzi o przekaz łaski, mocy i błogosławieństwa.

Samadhi jest najwyższą prawdą,

zdobywane jest przez tego, kto ma wielkie szczęście,

osiągane przez łaskę guru i przez oddanie guru.

– Gherandasamhita 7.1 (tłumaczenie własne)